De talenreis: het Nederlands

Door Sigrid Lensink-Damen

In dit deel van De Talenreis neem ik onze moedertaal onder de loep. Het Nederlands is samen met het Engels, Duits en Fries een West-Germaanse taal. Er zijn ruim 23 miljoen moedertaalsprekers van het Nederlands wereldwijd. Voor 5 miljoen mensen is Nederlands de tweede taal. Wat is eigenlijk de oudste Nederlandse zin? En hoe klonk het Nederlands in 500 na Christus?

Vogels
‘Hebban olla uogala nestas hagunnan hinase hi(c) (a)nda thu uuat unbidan uue nu.’ Dit is waarschijnlijk de bekendste geschreven Nederlandse zin. Het betekent: ‘Hebben alle vogels nesten begonnen, behalve ik en jij. Waarop wachten we nu?’ Het verhaal gaat dat dit zinnetje door een monnik, hevig verliefd, in de marge van een geschrift was neergepend. Waarschijnlijker is dat een kopiist gewoon zijn nieuwe pen uitprobeerde, voordat hij zijn overschrijfwerk hervatte. Hoe het ook zij, hij schreef het zinnetje in ieder geval in de 11e eeuw op.

Oudere zinnen
Toch zijn er nog oudere overblijfselen van geschreven Nederlands gevonden. ‘Malto thi afrio lito’ (‘Ik zeg je, ik maak je vrij, halfvrije.’) is daar een voorbeeld van. Deze formulering werd gebruikt om een lijfeigene zijn vrijheid terug te geven en komt uit de Salische Wet, het eerste wetboek sinds de Romeinen, van de 6e eeuw. Een ander mooi voorbeeld is: ‘Gelobistu in got alamehtigan fadaer?’ (‘Geloof je in God, de Almachtige Vader?’) uit een doopgelofte van eind 8e eeuw.

Deze voorbeelden gaan om enkele zinnen in een verder Latijns of Frans geschrift. De Wachtendonckse Psalmen vormen het eerste Oudnederlandse ‘boek’. Deze verzameling teksten stamt uit de 10e eeuw en is ook een van de eerste vertalingen in het Nederlands (uit het Latijn).

Van Oergermaans naar Nederlands
Wat maakt het Nederlands nou Nederlands? Welke kenmerken heeft onze moedertaal die hem onderscheidt van bijvoorbeeld het Duits? De antwoorden lijken voor de hand te liggen (uitspraak, grammatica), maar onze taal heeft pas na diverse ontwikkelingen de voor ons zo bekende klank en vorm gekregen. Het moderne Nederlands ontstond uit, van oud naar nieuw, het Nederfrankisch, Oudnederlands, Middelnederlands (Diets) en het Nederduits.

Verschillen met het Duits
Het Nederlands heeft de Hoogduitse klankverschuiving (zie Wikipedia voor een duidelijke uitleg hierover) niet ondergaan, maar het Duits wel. De scheiding tussen deze twee taalgebieden ligt ergens tussen het zuidoosten en noordwesten van het gebied waar Germaans werd gesproken. Hoe noordelijker, hoe minder klankverschuiving. Een ander verschil tussen Nederlands en Duits is dat het Duits naamvallen heeft behouden en het Nederlands niet. In zijn woordenschat heeft het Nederlands veel Romaanse invloeden, wat onze taal natuurlijk ook uniek maakt in vergelijking met het Duits.

Modern Nederlands
Het Nederlands is in de 20e eeuw qua spelling veel veranderd, onder andere door standaardisering en wetgeving. Ook is er een Taalunie in het leven geroepen, opgericht door België, Nederland en Suriname. Deze unie promoot en beschermt de Nederlandse taal.

Een paar grappige sites over taal, waarin jullie de ontwikkelingen van het Nederlands zelf kunnen bekijken, wil ik jullie niet onthouden. Ten eerste deze: sms-taal, een online woordenboek met alles wat je moet weten over sms’en, een van de modernste vormen van het Nederlands.

Totaal tegenovergesteld daaraan is de Vereniging ter Bevordering van het Gebruik van het Bedreigde Nederlandse Woord, die woorden als ‘onverdroten’, ‘karbonkel’ en ‘wankelmoedig’ graag weer in het alledaagse taalgebruik terugziet. Lees vooral ook de commentaren van de fans, sommige zijn hilarisch.

En als klap op de vuurpijl geef ik jullie een link naar een fragment uit een tv-programma van de Belgische tv-zender Canvas, waarin je kunt horen hoe het Nederlands in 1500, 1000 en 500 na Christus moet hebben geklonken: http://video.canvas.be/eeuwenoud-nederlands.

De volgende keer staat er weer een Indo-Europese taal in de schijnwerpers: het Russisch.

Bronnen:
Over de geschiedenis van het Nederlands
De video over hoe het Nederlands vroeger klonk
Over Hebban olla vogala
Over de Salische Wet
Wikipedia over het Nederlands
Over de Wachtendonkse Psalmen
De Grote Taalatlas
Over de tweede Germaanse klankverschuiving
Over sms-taal
De Vereniging ter Bevordering van het Gebruik van het Bedreigde Nederlandse Woord

Terminologiedag hoger onderwijs

Door Dieuwke van der Veen

In Enschede, Amsterdam en Nijmegen werd er al een gehouden: een terminologiedag Hoger Onderwijs. Van de bijeenkomst in Nijmegen ontving u in Vertalersnieuws van 10 december 2010 al een enthousiast verslag. Op 7 oktober 2011 wordt er voor de vierde keer een gehouden, ditmaal in Groningen. Julia Harvey van UVT, het Talencentrum van de Rijksuniversiteit Groningen, hoopt dat hij net zo geslaagd zal zijn als de vorige drie en nodigt u uit om de datum alvast in uw agenda te noteren.

De dag is van belang voor vertegenwoordigers van talencentra in het Nederlandse taalgebied, maar ook voor anderen die regelmatig vertalen voor instellingen in het hoger onderwijs.

Tijdstip: Vanaf 12.00 uur bent u welkom voor inschrijving en lunch. Om 13.30 uur begint de eerste lezing, en aan het eind van de middag is er een borrel in een “leuk Gronings eetcafé”, gevolgd door een heerlijk stamppotbuffet zodat u de lange reis naar huis weer aankunt.

Nadere details volgen. Zie ook www.rug.nl/talencentrum en vind het Talencentrum op https://www.facebook.com/languagecentre.universityofgroningen

Workshop Vertalen = Puzzelen

Door Mariëlle van Benthum

Teamwork organiseert op 13 en 23 mei in Utrecht de workshop ‘Vertalen = puzzelen’.

 Vertalers zijn altijd op zoek naar de achterliggende betekenis van woorden en zinnen. Steeds vragen we ons af wat nu precies de intentie is van de schrijver. We analyseren de tekst en moeten af en toe tussen de regels door lezen. Soms is de structuur van een te vertalen tekst ver te zoeken. Of de schrijver ging er vanuit dat de lezer wel genoeg specifieke voorkennis had over het onderwerp, waardoor bepaalde thema’s niet of nauwelijks worden opgehelderd. Is de tekst in de doeltaal dan wel te volgen? Het is een waar gepuzzel.

Daarom organiseert Teamwork nu deze nieuwe workshop Vertalen – puzzelen. De workshop bestaat uit twee onderdelen: Tony Parr neemt de leiding bij vertalen van Nederlands naar Engels, en Marcel Lemmens leidt het onderdeel vertalen van Engels naar Nederlands. Elk onderdeel duurt drie uur. Teamwork heeft Bureau BTV verzocht 3 PE-punten toe te kennen voor het volgen van één onderdeel en 6 punten voor het volgen van het dubbelprogramma. Als u zich voor 25 maart aanmeldt, geldt er een vroegboekkorting.

Aanvullende informatie:
Plaats: Hotel Park Plaza in Utrecht
Tijd: 13 en 23 mei van 10.00 - 13.15 en van 14.00 - 17.15 uur.
Website: http://www.teamwork-vertaalworkshops.nl/events/evenement.php?id=30

Workshop beëdigde vertalingen en opfriscursus Nederlands

Door Mariëlle van Benthum

Op zaterdag 5 maart leidt Teamwork een workshop beëdigde vertalingen en een opfriscursus Nederlands voor anderstaligen. Beide activiteiten duren één dagdeel. U kunt aan één of beide bijeenkomsten deelnemen.

Tijdens de workshop over beëdigde vertalingen vertelt Tony Parr u over de gevolgen van de Wet Beëdigde Tolken en Vertalers, die sinds 1 januari 2009 geldt. Weet u wat de juridische gevolgen zijn van het teken van  een beëdigingclausule? Moet een beëdigde vertaling letterlijker worden vertaald dan een 'gewone' vertaling? Deze en andere historische, juridische, ethische, praktische en vertaalkundige aspecten van beëdigde vertalingen komen aan bod.

Bij de opfriscursus toetst Marcel Lemmens uw Nederlands via een 'instap-test- aan het begin van de bijeenkomst.  Daarna worden tien onderwerpen besproken die voor veel anderstaligen lastig zijn. Denk  bijvoorbeeld aan het gebruik van de lidwoorden 'de' of 'het', de woordvolgorde van het Nederlands en het  gebruik van 'er'. Ter afsluiting krijgt u een 'eindtoets' waarmee u test wat u aan kennis heeft gewonnen.

U kunt de cursus bijwonen in Regardz Eenhoorn in Amersfoort. Voor beide bijeenkomsten zijn PE-punten aangevraagd. Voor meer informatie en online inschrijven kunt u terecht op: http://www.teamwork-vertaalworkshops.nl/.

Vroegboekkorting voor interessante workshop: “Van tangconstructie tot links-rechtsprincipe”.

Teamwork organiseert weer een bijzonder interessante eendaagse workshop voor vertaalrevisoren Nederlands, namelijk “Van tangconstructie tot links-rechtsprincipe”. Tijdens de workshop leert u vertalingen af te leveren die lezen als een trein. U zorgt voor soepele, in correct Nederlands geschreven teksten waar het origineel niet doorheen schijnt. U leert tijd te besparen door sneller probleempunten in de vertaling te analyseren en op te lossen. Daarnaast frist u de belangrijkste taalregels op en bent u na de training beter in staat om uw revisiekeuzes te verantwoorden aan de opdrachtgever.

De cursus wordt verzorgd door twee ervaren en enthousiasmerende trainers van het Taalcentrum-VU, Marianne Zeekant en Brenda Mudde. Marianne verzorgt het dagdeel correctheid en Brenda het dagdeel formulering. De nascholingscursus vindt plaats in Hotel Park Plaza in Utrecht. Volledige informatie vindt u op de website van Teamwork.

De vroegboekkorting van EUR 50,- is verlengd tot en met woensdag 17 november en vanwege de overweldigende belangstelling voor de dag zijn er twee herhalingen gepland: op vrijdag 14 januari en op vrijdag 28 januari. Beide dagen hebben precies hetzelfde programma als op 13 december, met dezelfde trainers en in het Park Plaza in Utrecht.

Voor meer informatie over de workshop kunt u terecht bij:
Teamwork Vertaalworkshops
T: 043 - 364 8176
E: info@teamwork-vertaalworkshops.nl
W: www.teamwork-vertaalworkshops.nl

Hersfstactiviteiten van Teamwork

Teamwork heeft ook voor het najaar van 2010 weer een aantal interessante workshops op de planning staan:

Datum: Maandag 11 oktober 2010
Locatie: Regardz Weena Point, Rotterdam
Titel: "De grenzen van de vertaalbaarheid"
Thema: Het vertalen van het onvertaalbare
Beknopte omschrijving: In het ochtendprogramma inleidingen van Harm Damsma en Niek Miedema, twee zeer ervaren literair vertalers, en Gareth Budden, stafvertaler van het Ministerie van LNV. 's Middags vertaalworkshops voor een groot aantal vertaalrichtingen.

Datum: Vrijdag 5 november 2010
Locatie: Hogeschool Domstad, Utrecht
Titel: Nationaal Vertaalcongres: "De vertaalwereld binnenstebuiten”. Congres ter gelegenheid van het 20-jarig bestaan van de Vereniging Zelfstandige Vertalers (VZV)
Thema: Een kijkje buiten de kantoren van vertalers en vertaalbureaus. Hoe pakken andere beroepsgroepen en professionals bepaalde zaken aan die ook 'hot' zijn in de vertaalwereld. Wat kunnen vertalers van hen leren?
Beknopte omschrijving: De dag bestaat uit presentaties, discussies en debatten over de volgende vier centrale thema's: Profilering, Professionalisering, Prijzen en Productkwaliteit. Het wordt een interactieve dag met verrassende sprekers en inleiders.
Meer informatie: Begin september.

Datum: Maandag 13 december
Locatie: Hotel Park Plaza, Utrecht
Thema: Revisie van vertalingen in het Nederlands
Beknopte omschrijving: De eendaagse workshop is bedoeld voor revisoren van Nederlandstalige teksten en mensen die in het Nederlands vertaalde teksten reviseren. Voor de ervaren professional een mooie opfrisser van de belangrijkste taalregels; voor de minder ervaren revisor een uitgelezen kans om de basisprincipes op een rij te krijgen.
Meer informatie: Eind september of begin oktober
Opmerking: Teamwork organiseert deze workshop in samenwerking met Taalcentrum-VU

Meer informatie over Teamwork en de hierboven beschreven workshops: www.teamwork-vertaalworkshops.nl/

Hoe goed spel jij?

Als vertaler vind ik het zelf altijd leuk om even te kijken hoe goed ik spel. En dat kan nu ook op de website van de Wereldomroep, met de test Hoe goed is uw Nederlands?

Het leuke aan deze test is dat je niet alleen te zien krijgt of iets goed of fout is, maar ook waarom iets op een bepaalde manier gespeld wordt. Toegegeven, de meeste vragen zijn heel makkelijk, maar net die paar bijzondere gevallen maken het zeker interessant.

Twee Nederlandse grammatica's online beschikbaar

De vakgroep Nederlands aan de Universiteit van Sheffield heeft sinds enkele jaren een samenwerkingsverband met drie andere Britse universiteiten (Virtual Dutch) dat zich richt op het creëren van elektronische hulpmiddelen op het internet bij het leren van Nederlands. De afgelopen jaren zijn multimediale studiepakketten, leergrammatica's, cursussen en bibliografieën ontwikkeld. Deze leermiddelen zijn vrij toegankelijk via het internet. De meeste van deze studiepakketten zijn voorhanden in Nederlandstalige en Engelstalige versies.

Onlangs zijn er twee grammatica's online beschikbaar gekomen. Vanaf de website van Virtual Dutch heeft u toegang tot twee online grammatica's. Een grammatica voor beginners en een grammatica voor gevorderde studenten. De grammatica's zijn onlangs bijgewerkt en voorzien van oefeningen die je zelf kunt nakijken.
U kunt deze grammatica's ook rechtstreeks zelf bekijken door te klikken op:
http://dutchcentre.group.shef.ac.uk/beginners.dutch.grammar/index.php
en op
http://dutchcentre.group.shef.ac.uk/advanced.dutch.grammar/index.php

De andere partners van Virtual Dutch zijn de Universteit van Cambridge, University College London en de Universiteit van Nottingham.


Bron: taaluniversum van de Nederlandse Taalunie