De Talenreis: Indonesië

Door Sigrid Lensink-Damen

De Indonesische archipel wemelt van de talen: er zijn er ruim 700. Kunnen de Indonesiërs elkaar onderling verstaan? Of is er sprake van de spreekwoordelijke Babylonische spraakverwarring?

Tegenstellingen

De meeste talen, die op de 17.508 eilanden van Indonesië worden gesproken, horen tot de Maleis-Polynesische taalfamilie, die weer onder de Austronesische superfamilie valt. Het Indonesisch (Bahasa Indonesia) is de officiële taal. Het Javaans is de grootste taal die regionaal wordt gesproken (voornamelijk op Java). Het Maleis staat op de tweede plaats, maar vormt wel weer de basis van het Indonesisch.

De geschiedenis van Indonesië is een turbulente en kent een aantal cruciale tegenstellingen, zowel in zijn ontstaan als in zijn taalontwikkeling. In deze aflevering zet ik de opmerkelijkste tegenstellingen naast elkaar.

Boeddhisme vs Islam

De Indonesische eilanden werden al in de 7e eeuw na Christus druk bezocht, omdat ze een belangrijke handelsroute vormden tussen China en het koninkrijk Srivijaya (op Sumatra). De handel tussen de verschillende Indonesische eilanden floreerde eveneens. Door deze contacten ontstond in de 7e eeuw een vereenvoudigde versie van het Maleis: het Pasar-Maleis (‘pasar’ betekent markt). In de 20e eeuw werd het Bahasa Indonesia hierop gebaseerd.

Al dit handelsverkeer bracht mensen van divers pluimage naar de eilanden. Deze reizigers en handelaren hadden hun eigen taal en cultuur: het Oud-Maleis (ontstaan tussen 600 en 1500) raakte bijvoorbeeld doorspekt met het Sanskriet. Het klassiek Maleis (ontstaan in de 13e eeuw) kreeg daarentegen veel elementen van het Arabisch en het Perzisch. Eén en ander is direct terug te voeren op de meegebrachte religies: Sanskriet met het Boeddhisme, Arabisch en Perzisch met de Islam.

Nederlands vs Indonesisch

Met de komst van de Nederlandse kolonisten in de 18e eeuw ontstond het gouvernements-Maleis, een samenraapsel van Pasar-Maleis, klassiek Maleis, Javaans en Nederlands. Gouvernements-Maleis kreeg het latijnse schrift als uitdrukkingsvorm (in tegenstelling tot bijvoorbeeld het klassiek Maleis, dat in het rencong werd geschreven).

Nederlands werd alleen gesproken door Nederlanders en hooggeplaatste Indonesiërs. Voor alle andere Indonesiërs was het not done om Nederlands te spreken. De onderdrukking, het daarbij horende verlangen naar vrijheid en nationalistische gevoelens hebben waarschijnlijk de acceptatie van een standaardtaal bevorderd. Of het nu daaraan lag of niet, in de jaren 20 van de 20e eeuw werd het Bahasa Indonesia ontwikkeld en als officiële taal aangenomen.

Javaans vs Indonesisch

Hoe verhouden het Javaans en het Indonesisch zich tot elkaar? Allereerst zijn het twee verschillende talen, die beide tot de Austronesische superfamilie behoren, maar van een andere tak afstammen. De talen zijn net zo verschillend als het Nederlands en het Zweeds.

De positie van het Javaans in Indonesië is omgekeerd evenredig aan die van het Indonesisch: het Javaans heeft het grootste aantal moedertaalsprekers, maar heeft geen officiële status. Het Indonesisch is voor velen slechts een tweede taal, maar is wel de officiële taal van het land. Het Javaans heeft echter weer veel invloed op het Indonesisch, omdat het door zo veel mensen gesproken wordt.

Het Javaans stamt af van de West-Maleis-Polonesische subfamilie en wel van de Soendase tak. De taal is verwant aan het Maleis, Madoerees, Balinees en Soendanees. Omdat de verschillende fasen van zijn ontwikkeling al vroeg zijn opgetekend, wordt het Javaans tot de klassieke talen gerekend. De andere klassieke talen zijn: Latijn, Grieks, Hebreeuws, Arabisch, Sanskriet, Pali, klassiek Perzisch, Tamil en klassiek Chinees.

Maleis vs Indonesisch

Van de ruim 700 talen die in Indonesië worden gesproken zijn het Maleis en het Javaans de grootste. Javaans wordt op Java en op Oost-Timor gesproken. Het Maleis valt uiteen in diverse varianten en dialecten, elk met zijn regionale eigenaardigheden. Het Maleis wordt door ruim 77 miljoen mensen gesproken (in Brunei, Maleisië, Singapore en Indonesië).

Ook in Nederland wordt Maleis gesproken, voornamelijk door de 1e generatie immigranten uit Indië. Eigenlijk is dit geen ‘echt’ Maleis, maar de vereenvoudigde variant Pasar-Maleis. Ook de Molukkers die naar Nederland zijn gegaan, spreken een vorm van het Maleis, het Ambonees-Maleis, een dialect dat op Ambon wordt gesproken. Van de Molukkers spreken de 1e, 2e en 3e generatie deze taal.

Bhinneka Tunggal Ika

Het motto van Indonesië is Bhinneka Tunggal Ika, vrij vertaald ‘Eenheid in verscheidenheid’. Een toepasselijk motto voor een land met zo veel variatie aan talen, culturen en achtergronden, hoewel sektarisch geweld er niet onbekend is.

Het antwoord op de vraag of Indonesiërs elkaar onderling kunnen verstaan is ja, maar alleen via het Bahasa Indonesia. Naast de officiële taal spreken de Indonesiërs een regionale taal, die ook vaak hun moedertaal is.

De Javanen vormen met 42% van de bevolking de grootste etnische groep en bepalen daarmee veel van de Indonesische cultuur. Het is dan ook best vreemd dat niet het Javaans, maar (een variëteit van) het Maleis tot standaardtaal is gekozen.

In de volgende aflevering van De Talenreis rond ik de reis naar de Oost af met een bezoek aan Papua-Nieuw-Guinea.

Bronnen:
De Grote Taalatlas
Austronesische talen volgens Wikipedia
Leerboek Indonesisch - pdf op internet
Indonesisch volgens Wikipedia
Javaans volgens Wikipedia
Indonesië volgens Wikipedia
Indonesië - Talenlab
Maleis volgens Wikipedia
Molukkers volgens Wikipedia

De Talenreis: het Tagalog

Door Sigrid Lensink-Damen

In deze aflevering van De Talenreis neem ik het Tagalog onder de loep. Deze taal wordt gesproken op de Filipijnen en valt onder de Malayo-Polynesische tak van de Austronesische taalfamilie.

175 talen

Op de Filipijnen worden ruim 175 talen gesproken. Vaak is de taal gebonden aan een bepaalde provincie of wordt specifiek gesproken op een van de eilanden. De officiële talen van het land zijn het Engels en het Filipino. Het Filipino is gebaseerd op het Tagalog.

Een greep uit de andere talen: het Bicolano, het Cebuano, het Ilocano, het Hiligaynon, het Kapampangan, het Pangasinaans en het Waray-Waray. Deze talen zijn in de grondwet van de Filipijnen vastgelegd als de officiële hulptalen. Voor een lijst met de andere talen die op de Filipijnen worden gesproken, verwijs ik je naar Etnologue.

Toch is de taaldichtheid in de Filipijnen niet eens zo heel groot met 175 talen. Op Papua-Nieuw-Guinea worden er 860 talen op nog geen 4 miljoen inwoners. Hierop zal ik in een volgend deel van De Talenreis uitgebreid ingaan.

Rivierbewoner

Tagalog komt van het woord ‘tagailog’, dat ‘rivierbewoner’ betekent. Over de geschiedenis van de taal is weinig bekend. Het eerste geschreven bewijs van de taal, de Laguna Copperplate Inscription, werd in 1989 door een arbeider gevonden in de rivier de Lumbang nabij Laguna de Bay. De inscriptie dateert van 900 na Christus. De taal op de inscriptie is ontcijferd door de Nederlandse antropoloog Antoon Postma, die ontdekte dat de taal overeenkomsten vertoonde met het schrift van het Kawi (Oud-Javaans). Hij vertaalde de koperplaat.

De vondst is van groot belang geweest voor het onderzoek naar de Filipijnse geschiedenis. Veel historici namen aan dat de Filipijnen geïsoleerd waren van de rest van Azië, maar deze vondst – en andere vondsten - tonen aan dat er wel degelijk contacten waren.

Invloeden

Het Tagalog heeft niet alleen invloeden van het Spaans en het Engels (de Filipijnen zijn ruim 300 jaar een kolonie van Spanje geweest en daarna een kleine 50 jaar van de Verenigde Staten), maar ook van het Sanskriet, het Oud-Javanees en het Maleis. En er zijn zelfs leenwoorden uit het Nahuatl (Mexicaans) gevonden in het Tagalog, omdat er in vroeger tijden handel werd gedreven met Mexico.

Het Tagalog is niet alleen beïnvloed door handelstalen, maar ook door buurtalen die op de diverse eilanden worden gesproken. Zo is het Tagalog een echte vergaarbak van invloeden en leenwoorden. Tegelijkertijd heeft de taal zijn eigenheid niet verloren.

Grammaticale bijzonderheden

Aangezien het Tagalog een Austronesische taal is, heeft het veel van de kenmerken die ik vorige keer beschreef voor deze taalfamilie, zoals reduplicatie, agglutinatie en open lettergrepen. Het Tagalog heeft al deze taalfenomenen, plus nog enkele eigenaardigheden van zichzelf, die ik hieronder zal beschrijven.

Het Tagalog maakt veel gebruik van passieve zinsconstructies die nog kunnen worden onderverdeeld in verschillende taalniveaus. Waar wij ‘de kip eet een mango’ zeggen, zegt een Filipijn ‘wordt door de kip de mango gegeten’. Deze indirecte vorm van uitdrukken wordt als beleefd ervaren.

Focusconstructie

Een ander opvallend verschijnsel in het Tagalog is de woordvolgorde. Zinnen beginnen met het werkwoord, dan volgt het onderwerp van de zin en tot slot komt het lijdend voorwerp (‘ving de kat de muis’). De spreker kan met een tussenvoegsel (partikel) nadruk leggen op één van de zinsdelen. Dit heet 'focusconstructie'. Het partikel heeft direct invloed op de vervoeging van het werkwoord dat eraan vooraf gaat. Hier een voorbeeld uit De Grote Taalatlas, waarbij ‘ang’ het partikel is dat de nadruk in de zin aangeeft:

Mag-bibigay ang babae ng bigas sa bata. – De vrouw zal het kind rijst geven.
I-bibigay ng babae ang igas sa bata. – De rijst zal de vrouw het kind geven.
Ibigy-an ng babae ng bigas ang bata. – Aan het kind zal de vrouw de rijst geven.

Voor een goed overzicht van de grammatica van het Tagalog verwijs ik je door naar de website Learing Tagalog of Tagalog grammar op de Engelse Wikipedia-site.

Tot slot nog een liedje in het Tagalog dat in 1980 in Nederland op nummer 2 in de hitparades heeft gestaan: ‘Anak’ van Freddie Aguilar.



In de volgende aflevering van De Talenreis schrijf ik wat meer over het Javanees en het Indonesisch.

Bronnen:
De Grote Taalatlas
Austronesische talen volgens Wikipedia
Etnologue - 175 talen van de Filipijnen
Tagalog (Wikipedia in het Engels)
Laguna Copperplate Inscription (Wikipedia in het Engels)
Antoon Postma (Wikipedia)

De Talenreis: Oceanië

Door Sigrid Lensink-Damen

In deze aflevering van de Talenreis bezoek ik een groot gebied: Oceanië. Dit strekt zich uit van Madagaskar tot Paaseiland en omvat ongeveer 1270 talen, waarvan een aantal taalhistorici nog voor raadsels zet.

Prehistorische exodus

Tot de Austronesische taalfamilie worden 96 taalgroepen gerekend. Daarmee is deze taalgroep groter dan de Indo-Europese taalfamilie in zowel het aantal talen als het aantal sprekers ervan. De grootste tak van de Austronesische taalfamilie is de Malayo-Polynesische subfamilie, in Nederland ook wel bekend onder de naam Maleis-Polynesisch.

De verspreiding van de Austronesische talen begon ruim 40.000 jaar voor Christus vanuit Zuidoost-Azië. Deze prehistorische exodus ging vanuit Taiwan via Indonesië en Nieuw-Guinea richting Australië en de Salomoneilanden. Een tweede migratiegolf vertrok tussen 3000 – 2000 v. Chr. vanaf de Salomoneilanden naar de Vanuatu-archipel.

Vlerkprauw

Archeologische vondsten in dit uitgestrekte gebied in de Stille Oceaan vormen het bewijs van de verspreiding en maken een reconstructie mogelijk van de mensen die in deze prehistorische periode leefden. Zo deden de sprekers van het Proto-Austronesisch aan landbouw en visserij, verbouwden ze gewassen als taro, yam, bananen en suikerriet en hielden varkens, kippen en honden als huisdier.

Een belangrijke conclusie die uit de vondsten kon worden getrokken, is dat de Proto-Austronesischers zich goed konden handhaven op zee. Een woord dat tot op de dag van vandaag in het hele Austronesisch sprekende gebied voorkomt, is ‘vlerkprauw’. In het Nederlands is dit vervoermiddel beter bekend onder de term ‘catamaran’.

Lapita-cultuur

De migratie van de Austronesische talen hangt samen met de migratie van een paar prehistorische culturen. De Lapita-cultuur is daar de bekendste van en is genoemd naar de plek waar de eerste archeologische vondsten van deze cultuur zijn gedaan. Dat was op het hoofdeiland van Nieuw-Caledonië. Het woord ‘lapita’ is waarschijnlijk een verbastering van ‘xapeta’a’, wat in de lokale taal Haveke ‘een gat graven’ betekent. Resten van deze cultuur zijn niet alleen in Nieuw-Caledonië gevonden, maar ook in Nieuw-Guinea en Samoa, helemaal in het oosten.

Kenmerken van het Austronesisch

De talen van de Austronesische taalfamilie hebben een aantal bijzondere kenmerken. Eén daarvan is het beperkte aantal klinkers en medeklinkers, waarbij het Hawaïaans de kroon spant met maar 8 medeklinkers (w, m, p, l, n, k, h en een glottale plofklank die weergegeven wordt met ‘) en 5 klinkers. Een andere bijzonderheid is dat de meeste Austronesische woorden open lettergrepen hebben: Honolulu, Tahiti, ukelele en aloha.

Voor de vorming van nieuwe woorden en begrippen nemen sprekers van Austronesische talen meestal geen buitenlandse termen over, omdat buurlanden vaak zeemijlenver weg liggen. In plaats daarvan maken ze door middel van agglutinatie nieuwe woorden. Een voorbeeld uit het Malagassisch: zava = ontstoken worden, fahazavana = verlichting, schittering, fahazavan-tsaina = intelligentie (saina = geest).

Reduplicatie

Reduplicatie is een taalkenmerk van de Austronesische talen, waarbij een woord geheel of gedeeltelijk wordt herhaald om een nieuw woord of begrip te maken. Een voorbeeld uit het Indonesisch: terang = helder, terterang = helderst. En daarmee samenhangend: terang-terangan = openlijk, ronduit, berterang-terang = eerlijk spreken en berterang-terangan = eerlijk zijn tegen/met elkaar. Woorden in Austronesische talen kunnen dus erg lang worden.

Naast reduplicatie, agglutinatie, open lettergrepen en weinig (mede)klinkers kennen de talen van deze familie, net als de Dravidische talen, het ‘clusiviteitsonderscheid’ en bezigen sommige Austronesische talen een sociaal vocabulaire dat vergelijkbaar is met de taalniveaus van het Japans.

Mysteries

Voor liefhebbers van taal en cultuur is Oceanië uiterst interessant. Vele talen zijn nog niet beschreven en andere, zoals de taal en cultuur op Paaseiland, stellen historici en taalkundigen voor raadsels. Natuurlijk prikkelen de monumentale stenen beelden de fantasie, maar houten plankjes met het rongorongo-schrift zijn even boeiend: vormen deze de schriftelijke vorm van het Rapanui of waren het versierselen en geheugensteuntjes?

Ik blijf nog even ronddobberen op de Stille Oceaan en in de volgende afleveringen van De Talenreis duik ik dieper in een paar Austronesische talen.

Bronnen:

De Grote Taalatlas
Austronesische talen (Wikipedia)
Austronesische taalfamilie (Ethnologue)
Vanuatu - geschiedenis (Landenweb)
Lapita culture (Engelstalige Wikipedia)
Reduplicatie - woordenlijst Indonesisch