De Talenreis: het Tagalog

Door Sigrid Lensink-Damen

In deze aflevering van De Talenreis neem ik het Tagalog onder de loep. Deze taal wordt gesproken op de Filipijnen en valt onder de Malayo-Polynesische tak van de Austronesische taalfamilie.

175 talen

Op de Filipijnen worden ruim 175 talen gesproken. Vaak is de taal gebonden aan een bepaalde provincie of wordt specifiek gesproken op een van de eilanden. De officiële talen van het land zijn het Engels en het Filipino. Het Filipino is gebaseerd op het Tagalog.

Een greep uit de andere talen: het Bicolano, het Cebuano, het Ilocano, het Hiligaynon, het Kapampangan, het Pangasinaans en het Waray-Waray. Deze talen zijn in de grondwet van de Filipijnen vastgelegd als de officiële hulptalen. Voor een lijst met de andere talen die op de Filipijnen worden gesproken, verwijs ik je naar Etnologue.

Toch is de taaldichtheid in de Filipijnen niet eens zo heel groot met 175 talen. Op Papua-Nieuw-Guinea worden er 860 talen op nog geen 4 miljoen inwoners. Hierop zal ik in een volgend deel van De Talenreis uitgebreid ingaan.

Rivierbewoner

Tagalog komt van het woord ‘tagailog’, dat ‘rivierbewoner’ betekent. Over de geschiedenis van de taal is weinig bekend. Het eerste geschreven bewijs van de taal, de Laguna Copperplate Inscription, werd in 1989 door een arbeider gevonden in de rivier de Lumbang nabij Laguna de Bay. De inscriptie dateert van 900 na Christus. De taal op de inscriptie is ontcijferd door de Nederlandse antropoloog Antoon Postma, die ontdekte dat de taal overeenkomsten vertoonde met het schrift van het Kawi (Oud-Javaans). Hij vertaalde de koperplaat.

De vondst is van groot belang geweest voor het onderzoek naar de Filipijnse geschiedenis. Veel historici namen aan dat de Filipijnen geïsoleerd waren van de rest van Azië, maar deze vondst – en andere vondsten - tonen aan dat er wel degelijk contacten waren.

Invloeden

Het Tagalog heeft niet alleen invloeden van het Spaans en het Engels (de Filipijnen zijn ruim 300 jaar een kolonie van Spanje geweest en daarna een kleine 50 jaar van de Verenigde Staten), maar ook van het Sanskriet, het Oud-Javanees en het Maleis. En er zijn zelfs leenwoorden uit het Nahuatl (Mexicaans) gevonden in het Tagalog, omdat er in vroeger tijden handel werd gedreven met Mexico.

Het Tagalog is niet alleen beïnvloed door handelstalen, maar ook door buurtalen die op de diverse eilanden worden gesproken. Zo is het Tagalog een echte vergaarbak van invloeden en leenwoorden. Tegelijkertijd heeft de taal zijn eigenheid niet verloren.

Grammaticale bijzonderheden

Aangezien het Tagalog een Austronesische taal is, heeft het veel van de kenmerken die ik vorige keer beschreef voor deze taalfamilie, zoals reduplicatie, agglutinatie en open lettergrepen. Het Tagalog heeft al deze taalfenomenen, plus nog enkele eigenaardigheden van zichzelf, die ik hieronder zal beschrijven.

Het Tagalog maakt veel gebruik van passieve zinsconstructies die nog kunnen worden onderverdeeld in verschillende taalniveaus. Waar wij ‘de kip eet een mango’ zeggen, zegt een Filipijn ‘wordt door de kip de mango gegeten’. Deze indirecte vorm van uitdrukken wordt als beleefd ervaren.

Focusconstructie

Een ander opvallend verschijnsel in het Tagalog is de woordvolgorde. Zinnen beginnen met het werkwoord, dan volgt het onderwerp van de zin en tot slot komt het lijdend voorwerp (‘ving de kat de muis’). De spreker kan met een tussenvoegsel (partikel) nadruk leggen op één van de zinsdelen. Dit heet 'focusconstructie'. Het partikel heeft direct invloed op de vervoeging van het werkwoord dat eraan vooraf gaat. Hier een voorbeeld uit De Grote Taalatlas, waarbij ‘ang’ het partikel is dat de nadruk in de zin aangeeft:

Mag-bibigay ang babae ng bigas sa bata. – De vrouw zal het kind rijst geven.
I-bibigay ng babae ang igas sa bata. – De rijst zal de vrouw het kind geven.
Ibigy-an ng babae ng bigas ang bata. – Aan het kind zal de vrouw de rijst geven.

Voor een goed overzicht van de grammatica van het Tagalog verwijs ik je door naar de website Learing Tagalog of Tagalog grammar op de Engelse Wikipedia-site.

Tot slot nog een liedje in het Tagalog dat in 1980 in Nederland op nummer 2 in de hitparades heeft gestaan: ‘Anak’ van Freddie Aguilar.



In de volgende aflevering van De Talenreis schrijf ik wat meer over het Javanees en het Indonesisch.

Bronnen:
De Grote Taalatlas
Austronesische talen volgens Wikipedia
Etnologue - 175 talen van de Filipijnen
Tagalog (Wikipedia in het Engels)
Laguna Copperplate Inscription (Wikipedia in het Engels)
Antoon Postma (Wikipedia)

De Talenreis: Oceanië

Door Sigrid Lensink-Damen

In deze aflevering van de Talenreis bezoek ik een groot gebied: Oceanië. Dit strekt zich uit van Madagaskar tot Paaseiland en omvat ongeveer 1270 talen, waarvan een aantal taalhistorici nog voor raadsels zet.

Prehistorische exodus

Tot de Austronesische taalfamilie worden 96 taalgroepen gerekend. Daarmee is deze taalgroep groter dan de Indo-Europese taalfamilie in zowel het aantal talen als het aantal sprekers ervan. De grootste tak van de Austronesische taalfamilie is de Malayo-Polynesische subfamilie, in Nederland ook wel bekend onder de naam Maleis-Polynesisch.

De verspreiding van de Austronesische talen begon ruim 40.000 jaar voor Christus vanuit Zuidoost-Azië. Deze prehistorische exodus ging vanuit Taiwan via Indonesië en Nieuw-Guinea richting Australië en de Salomoneilanden. Een tweede migratiegolf vertrok tussen 3000 – 2000 v. Chr. vanaf de Salomoneilanden naar de Vanuatu-archipel.

Vlerkprauw

Archeologische vondsten in dit uitgestrekte gebied in de Stille Oceaan vormen het bewijs van de verspreiding en maken een reconstructie mogelijk van de mensen die in deze prehistorische periode leefden. Zo deden de sprekers van het Proto-Austronesisch aan landbouw en visserij, verbouwden ze gewassen als taro, yam, bananen en suikerriet en hielden varkens, kippen en honden als huisdier.

Een belangrijke conclusie die uit de vondsten kon worden getrokken, is dat de Proto-Austronesischers zich goed konden handhaven op zee. Een woord dat tot op de dag van vandaag in het hele Austronesisch sprekende gebied voorkomt, is ‘vlerkprauw’. In het Nederlands is dit vervoermiddel beter bekend onder de term ‘catamaran’.

Lapita-cultuur

De migratie van de Austronesische talen hangt samen met de migratie van een paar prehistorische culturen. De Lapita-cultuur is daar de bekendste van en is genoemd naar de plek waar de eerste archeologische vondsten van deze cultuur zijn gedaan. Dat was op het hoofdeiland van Nieuw-Caledonië. Het woord ‘lapita’ is waarschijnlijk een verbastering van ‘xapeta’a’, wat in de lokale taal Haveke ‘een gat graven’ betekent. Resten van deze cultuur zijn niet alleen in Nieuw-Caledonië gevonden, maar ook in Nieuw-Guinea en Samoa, helemaal in het oosten.

Kenmerken van het Austronesisch

De talen van de Austronesische taalfamilie hebben een aantal bijzondere kenmerken. Eén daarvan is het beperkte aantal klinkers en medeklinkers, waarbij het Hawaïaans de kroon spant met maar 8 medeklinkers (w, m, p, l, n, k, h en een glottale plofklank die weergegeven wordt met ‘) en 5 klinkers. Een andere bijzonderheid is dat de meeste Austronesische woorden open lettergrepen hebben: Honolulu, Tahiti, ukelele en aloha.

Voor de vorming van nieuwe woorden en begrippen nemen sprekers van Austronesische talen meestal geen buitenlandse termen over, omdat buurlanden vaak zeemijlenver weg liggen. In plaats daarvan maken ze door middel van agglutinatie nieuwe woorden. Een voorbeeld uit het Malagassisch: zava = ontstoken worden, fahazavana = verlichting, schittering, fahazavan-tsaina = intelligentie (saina = geest).

Reduplicatie

Reduplicatie is een taalkenmerk van de Austronesische talen, waarbij een woord geheel of gedeeltelijk wordt herhaald om een nieuw woord of begrip te maken. Een voorbeeld uit het Indonesisch: terang = helder, terterang = helderst. En daarmee samenhangend: terang-terangan = openlijk, ronduit, berterang-terang = eerlijk spreken en berterang-terangan = eerlijk zijn tegen/met elkaar. Woorden in Austronesische talen kunnen dus erg lang worden.

Naast reduplicatie, agglutinatie, open lettergrepen en weinig (mede)klinkers kennen de talen van deze familie, net als de Dravidische talen, het ‘clusiviteitsonderscheid’ en bezigen sommige Austronesische talen een sociaal vocabulaire dat vergelijkbaar is met de taalniveaus van het Japans.

Mysteries

Voor liefhebbers van taal en cultuur is Oceanië uiterst interessant. Vele talen zijn nog niet beschreven en andere, zoals de taal en cultuur op Paaseiland, stellen historici en taalkundigen voor raadsels. Natuurlijk prikkelen de monumentale stenen beelden de fantasie, maar houten plankjes met het rongorongo-schrift zijn even boeiend: vormen deze de schriftelijke vorm van het Rapanui of waren het versierselen en geheugensteuntjes?

Ik blijf nog even ronddobberen op de Stille Oceaan en in de volgende afleveringen van De Talenreis duik ik dieper in een paar Austronesische talen.

Bronnen:

De Grote Taalatlas
Austronesische talen (Wikipedia)
Austronesische taalfamilie (Ethnologue)
Vanuatu - geschiedenis (Landenweb)
Lapita culture (Engelstalige Wikipedia)
Reduplicatie - woordenlijst Indonesisch

De Talenreis: Zuid- en Zuidoost-Aziatische taalfamilies

Door Sigrid Lensink-Damen

De vorige keren stond in onze talenreis de Indo-Europese taalfamilie centraal. Deze taalfamilie strekt zich uit van Europa tot Zuid- en Zuidoost-Azië, waar hij de Dravidische en Austroaziatische taalfamilies ontmoet. Over deze taalfamilies gaat dit deel.

Sterke vermenging van de talen

De talen van Zuid- en Zuidoost-Azië vallen grofweg uiteen in drie families: de Indo-Europese, de grootste, de Dravidische in het zuiden en de Austroaziatische in het zuidoosten. De talen van deze drie families zijn sterk vermengd door generaties lange culturele contacten tussen de verschillende volkeren. Ook heeft het Chinees hier een grote invloed gehad. Over het Chinees en zijn invloed op andere talen zal ik in een ander deel van De Talenreis meer vertellen.

Dravidische talen

Overheersend in Zuid-India

Hoewel het merendeel van de talen die in India gesproken worden tot het Indo-Europees behoren, komen de Dravidische talen op een goede tweede plek. De ongeveer 85 talen die deze familie rijk is, komen voornamelijk in Zuid-India voor. De bekendste zijn het Kannada, het Malayalam, het Tamil en het Telugu. Restanten in de grammatica van talen als het Marathi, het Gujarati en het Marwari (die tot de Indo-Europese taalfamilie behoren) doen vermoeden dat Dravidische talen voorheen op het hele Indiase subcontinent voorkwamen.

De Dravidische taalfamilie heeft geen relatie met andere taalfamilies. Er zijn pogingen gedaan die te vinden, om zo een (omstreden) theorie over een supertaalfamilie te bewijzen (de Nostratische supertaalfamilie). De theorie bewijzen is niet gelukt, maar in de Dravidische talen komen wél leenwoorden en overgenomen constructies voor vanwege de intensieve contacten tussen de sprekers van verschillende taalfamilies.

Kenmerken van de Dravische talen

Dravidische talen hebben een “clusiviteitsonderscheid”, een typisch kenmerk dat bij alle talen van deze familie voorkomt. Een spreker maakt in de eerste persoon meervoud onderscheid tussen de spreker en eventuele anderen INclusief de toehoorder en de spreker en anderen EXclusief de toehoorder. Voor deze “wij’s” bestaan twee verschillende vormen.

Een ander typisch kenmerk van Dravidische talen is agglutinatie. Dit betekent dat er tussen- en achtervoegsels aan de stam van een woord toegevoegd kunnen worden om de betekenis verder te specificeren (zie voor een uitgebreide toelichting Wikipedia). De verschillende Dravidische talen gebruiken overigens alleen achtervoegsels en geen tussenvoegsels.

De Austroaziatische taalfamilie

Drie hoofdtalen

In Zuidoost-Azië en het oostelijke deel van India en Bangladesh worden de Austroaziatische talen gesproken. De belangrijkste talen van deze familie zijn het Vietnamees (70 miljoen sprekers), het Khmer, de officiële taal van Cambodja met 8 miljoen sprekers, en het Mon. Deze talen hebben een lange geschiedenis die bovendien opgetekend is en dus een goede bron is voor historisch taalkundigen.

De grammatica’s van de Dravidische taalfamilie, het Indo-Europees en het Chinees hebben veel invloed gehad op de Austroaziatische talen. Er zijn in totaal maar liefst 168 Austroaziatische talen, die zijn verdeeld in twee grote familietakken, te weten het Mon-Khmer en het Munda. Deze takken zijn vervolgens weer verder onderverdeeld.

Sesquisyllabisch

Een belangrijk kenmerk van de Mon-Khmertalen is dat ze uit twee lettergrepen bestaan, waarvan de hoofdlettergreep volledig wordt uitgesproken en de voorafgaande of volgende lettergreep gereduceerd. Dit verschijnsel heet sesquisyllabisch (anderhalf lettergrepig).

Een ander kenmerk is de glottisslag (het kortstondig onderbreken van de klank van de stem, zie Wikipedia) dat vele Austroaziatische talen hebben aan het einde van een woord. Dit fenomeen is echter weggesleten bij het Mon, het Khmer en het Bahnar.

Geen toontalen

Van oorsprong zijn de Austroaziatische talen geen toontalen, zoals het Chinees wel is. Dat sommige talen zich toch in die richting hebben ontwikkeld, wijten taalkundigen aan de invloed van naburige toontalen, zoals het Chinees. Een toontaal is een taal, waarbij de gesproken toonhoogte van een woord betekenis heeft. Een toon kan op één hoogte worden uitgesproken, of verlopen van hoog naar laag of anders.

Wel kennen sommige Mon-Khmertalen van oorsprong fonatie, ook wel register genoemd. Registertalen hebben klanken die ‘gewoon’ of helder kunnen worden uitgesproken, of met een lage ‘kraaktoon’ (creaky) of geaspireerd (breathy), wat ze een andere betekenis geeft. De peartaal Chong (een subtak van het Mon-Khmer) heeft zelfs vier verschillende registers. Gérard Diffloth, Frans taalkundige en expert op het gebied van Austroaziatische talen, denkt dat het Proto-Austroaziatisch een registertaal is geweest, omdat vele talen die daarvan zijn afgeleid het verschijnsel nog hebben.

Levenshouding

Meertaligheid is een manier van leven voor de sprekers van de Dravidische en Austroaziatische talen. Door de talrijke contacten moest en moet men wel. Het heeft er in ieder geval toe geleid dat vele talen naar elkaar zijn toegegroeid.

De volgende keer gaat de Talenreis naar China.

Bronnen:

De Grote Taalatlas

Stamboom Dravidische taalfamilie volgens Ethnologue

Stamboom Austroaziatische talen volgens Ethnologue

Dravidische talen volgens Wikipedia

Dravidische talen volgens Wikipedia (Engels)

Austroaziatische talen volgens Wikipedia

Austroaziatische talen volgens Wikipedia (Engels)

Meer over de Franse taalkundige Gérard Diffloth

Agglutinatie

Glottisslag