Linguee

Door Cas Jamin

Je zoekt een oplossing voor een vertaalprobleem. Woordenboeken en glossaria helpen je niet verder en eigen onderzoek is tijdrovend. Wat doe je dan? Met zoekmachine Linguee put je rechtstreeks uit het meertalige web om snel voorbeeldvertalingen te vinden.

Wat is Linguee?

Linguee is een zoekmachine waarmee je in een zeer groot corpus van tweetalige webteksten kunt zoeken naar mogelijke vertalingen van een woord, woordgroep of idiomatische verbinding. Daartoe indexeert Linguee tweetalige websites en publicaties van bedrijven en publieke instellingen.

De kracht van Linguee is dat het zich niet hoeft te beperken tot bestaande vertaalgeheugens of lexica. Met Linguee put je rechtstreeks uit het meertalige web, waardoor je bijvoorbeeld ook voorbeeldvertalingen vindt voor neologismen en jargon dat snel verandert.

Vertaalrichtingen

In december 2013 werd de Nederlandse Linguee gelanceerd met de mogelijkheid om te zoeken in de richting Engels-Nederlands of Nederlands-Engels. Nu wordt Linguee uitgebreid en kun je als het Nederlands je bron- of doeltaal is zoeken naar vertalingen in of uit het Bulgaars, Deens, Duits, Engels, Ests, Fins, Frans, Grieks, Hongaars, Italiaans, Lets, Litouws, Maltees, Pools, Portugees, Roemeens, Sloveens, Slowaaks, Spaans, Tsjechisch of het Zweeds. Ook andere zoekrichtingen, zoals Italiaans-Fins zijn beschikbaar. Voor een volledig overzicht klik je op de link ‘meer talen’ op de thuispagina van Linguee.

Zoekresultaten

Na het ingeven van je zoekopdracht toont Linguee de gevonden vertalingen in de context van een hele zin, met de overeenstemmende zinnen in beide talen naast elkaar. Hierbij wordt geen onderscheid gemaakt tussen bron- en doelzin en bron- en doeltekst, aangezien een zoekalgoritme dat onderscheid niet kan maken. Het zoekalgoritme ziet alleen dat het om dezelfde tekst in twee verschillende talen gaat. Dit is iets om rekening mee te houden, want je zou bijvoorbeeld ook met een vertaling van een vertaling te maken kunnen hebben.

Kwaliteit

De kwaliteit van de gevonden vertalingen is wisselend, maar over het algemeen komen er wel een aantal goede suggesties bovendrijven.

Zoekoperatoren

Met de drie zoekoperatoren (aanhalingstekens, minteken, plusteken) kun je gerichter zoeken. Op deze Linguee-hulppagina staat een korte, duidelijke uitleg.

Redactioneel vertaalwoordenboek

Linguee combineert de zoekresultaten van het web met resultaten uit redactionele vertaalwoordenboeken. Deze woordenboeken zijn nog volop in aanbouw, waardoor het vooralsnog niet meer is dan een extraatje.

Bijdragen aan Linguee

Linguee nodigt bezoekers uit om de gevonden voorbeeldvertalingen te beoordelen en om vertalingen voor te stellen voor in het redactionele vertaalwoordenboek.

Met beoordelingen help je om de zoekresultaten te verbeteren. Bij een negatieve beoordeling kun je aangeven of de vertaling niet klopt, het resultaat niet overeenkomt met je zoekopdracht of dat alleen de verkeerde woorden in de zin gemarkeerd zijn.

Conclusie

Linguee is een heel nuttig hulpmiddel voor de vertaler. Met een beetje geluk helpt het je snel verder waar het woordenboek tekort schiet.

Bronnen
Linguee.nl hulppagina’s
Linguee.nl persbericht Online woordenboek Linguee start 218 nieuwe taalcombinaties, 25 februari 2014
Linguee.nl persbericht Linguee.nl start grootste online woordenboek voor Nederlands-Engels, 4 december 2013

Proefleessoftware voor vertalers

Door Cas Jamin

Iedere professionele vertaler kent het belang van herhaaldelijk proeflezen om goede, consistente vertalingen te kunnen leveren. Onder tijdsdruk willen er nog wel eens formele fouten in een vertaling sluipen. Met speciale proefleesapplicaties voor vertalers kun je in ieder geval een deel hiervan snel opsporen en verbeteren.

TQA-tools

‘Translation Quality Assurance tools’, of kortweg ‘TQA-tools’, zijn computertoepassingen die de vertaler helpen bij het proeflezen. Ze wijzen je op mogelijke lacunes, inconsistenties, interpunctiefouten of problemen met opmaaktags. Het kan gaan om proefleesfuncties die in vertaalapplicaties zoals Trados en MemoQ ingebouwd zijn, maar ook om speciale programma’s zoals ErrorSpy, QA Distiller, ApSIC Xbench, FineQA, Verifika en CheckMate.

TQA-tools hebben tweetalige vertaalgeheugenbestanden als invoer nodig. Daarom worden ook losstaande TQA-tools altijd naast vertaalapplicaties zoals Trados en MemoQ gebruikt.

Volledigheid

Een TQA-tool attendeert je op segmenten (zinnen, alinea’s) die helemaal niet, of onvolledig vertaald lijken te zijn. Zo krijg je een seintje bij een zekere procentuele afwijking in lengte tussen bron- en doelsegment of een doelsegment dat grotendeels identiek is aan het bronsegment.

Consistentie

Daarnaast helpt de software je om de consistentie van je vertaling na te gaan. Identieke segmenten die verschillend vertaald zijn worden uitgelicht. Hetzelfde geldt voor afwijkingen van de terminologielijst.

Fouten

Bovendien wijst een TQA-tool je op mogelijk verkeerd overgenomen getallen of data, verschillen in opmaak tussen bron- en doelsegment, spelfouten en interpunctiefouten. Ook kan een TQA-tool bij softwarelokalisatieprojecten controleren of aan bepaalde technische eisen voldaan is, zoals een maximum aantal karakters per interface-element.

In het gebruik

Met TQA-tools spoor je snel allerlei formele fouten en onvolkomenheden in je vertalingen op, waar je anders gemakkelijk overheen leest. Hierdoor blijft er meer tijd over om je te richten op de inhoud. TQA-tools geven wel regelmatig vals alarm, maar daardoor kom je ook veel potentiële onvolkomenheden op het spoor. Dergelijke software kan bijvoorbeeld geen rekening houden met stijlkeuzes. Misschien geeft het programma aan dat een bepaalde zin of term inconsequent vertaald is, maar is een variatie in woordkeus juist gewenst. Door te spelen met de instellingen kun je het aantal meldingen terugbrengen tot een werkbaar niveau.

De software

Vertaalapplicaties zoals Trados, MemoQ en Déjà VuX hebben ingebouwde proefleesfuncties. Ze zijn niet altijd gemakkelijk te vinden en de mogelijkheden zijn beperkter dan bij de speciale TQA-software. In de documentatie kun je terugvinden wat er mogelijk is met jouw vertaalprogramma. Hieronder bespreek ik een aantal van de losse TQA-applicaties.

ErrorSpy

ErrorSpy (Windows) kwam in 2003 op de markt, en was het eerste programma dat geheel toegespitst is op het proeflezen van vertalingen. Het vindt onvolledig vertaalde segmenten, inconsistenties in terminologie, spelfouten, interpunctiefouten, problemen met tags en verkeerd overgenomen getallen. ErrorSpy Freelance Edition kost € 250.

QA Distiller

QA distiller (Windows) wordt sinds 2004 ontwikkeld door Yamagata Europe. Het programma spoort veel fouten op, biedt de nodige opties voor fijnregeling en de interface wijst zich vanzelf. Als verbeterpunt voor dit programma wordt genoemd dat het fouten in de bredere context van een hele alinea zou mogen laten zien. De freelance-versie met ondersteuning voor drie talen kost € 250. Voor elke aanvullende taal betaal je € 100 extra. Op de website kun je een proeflicentie aanvragen.

ApSIC Xbench 2.9 en 3.0

ApSIC Xbench 2.9 (Windows) wordt genoemd als een goed, gratis alternatief voor ErrorSpy of QA Distiller. Het is in de eerste plaats een programma om vertaalgeheugens en woordenlijsten te doorzoeken, maar het heeft ook de nodige TQA-functies. Xbench spoort veel van de fouten en inconsistenties op die ErrorSpy en QA distiller ook vinden, inclusief afwijkingen van een terminologiedatabank. Het programma laat een aantal interpunctie- en opmaakfouten liggen. Een duidelijk pluspunt is dat Xbench de gevonden tekortkomingen in hun bredere context laat zien. Het is ook het enige programma dat oplossingen voorstelt.

In de nieuwe, betaalde versie 3.0 zijn de TQA-functies verder doorontwikkeld. Ook ondersteunt deze versie meer bestandsformaten en Unicode. Voor een licentie betaal je € 100 per jaar. Deze versie kun je 30 dagen gratis uitproberen.

FineQA

Het vertaalbedrijf Tilti Systems stelt het Windows-programma FineQA gratis ter beschikking op zijn website. FineQA controleert vertalingen op spelfouten, interpunctiefouten, verkeerd overgenomen getallen, onvolledig vertaalde segmenten, inconsistenties en afwijkingen van de terminologiedatabank.

Verifika

Verifika (Windows) is een nieuwe speler op de markt van TQA-tools. Een groot pluspunt is dat je direct vanuit het programma correcties kunt aanbrengen in je vertaling. Je hoeft daarvoor niet terug naar je vertaalapplicatie. Ook kun je met de sneltoetsen snel door de gevonden fouten bladeren en correcties aanbrengen. Verifika attendeert je op lacunes, interpunctiefouten, spelfouten, verkeerd overgenomen getallen, problemen met opmaaktags, inconsistenties en afwijkingen van de terminologiedatabank. De freelance-versie, met ondersteuning voor drie talen naar keuze, kost € 90 voor gebruik op één computer en € 110 voor gebruik op twee computers. Voor aankoop kun je het programma 30 dagen gratis uitproberen.

CheckMate

CheckMate (Windows, Mac en Linux) is een gratis en open source TQA-tool. Vrijwilligers ontwikkelen het als onderdeel van het Okapi Framework, een bundel nuttige applicaties en plug-ins voor vertaal- en lokalisatieprojecten. CheckMate controleert vertalingen onder andere op herhaalde woorden, interpunctiefouten en onvolledig vertaalde segmenten. De mogelijkheden zijn vooralsnog beperkt in vergelijking met de (semi-)commerciële tools. Zo zijn controles van terminologie en de algehele consistentie nog niet geïmplementeerd. In de toekomst zou CheckMate kunnen uitgroeien tot een volwaardige TQA-tool.

Conclusie

Een TQA-tool is een handige toevoeging aan het gereedschap van de vertaler of corrector. Formele fouten en inconsistenties worden zo sneller opgemerkt dan met alleen proeflezen. Daardoor blijft er meer tijd over om je te richten op de inhoudelijke aspecten van de vertaling.

Bronnen
Translation Quality Assurance Tools: Current State and Future Approaches (2007), Julia Makoushina.
Perspectives On Translation Quality (2011), p. 161–192. ISBN 978–3–11–025988–9.
Translation Quality Assurance Tools, Tuomas Kostiainen.
Review of Translation Quality Assurance Software, Andrei Gerasimov.
Automating Translation Quality Assurance, Marcin Milkowski.
Semi-geautomatiseerde controle haalt veel fouten uit vertalingen, Vertaalbureau.nl.
Ten good reasons for using a translation memory, Uwe Muegge.
Tools For Quality Assurance and Translation Memory Maintenance, Tuomas Kostiainen.

Spraakherkenning & Vertalers

Door Cas Jamin

Vertalingen, e-mails, brieven, blogposts en de administratie, allemaal typewerk. Dat is soms best afzien voor handen en polsen. Met spraakherkenning kun je de last verlichten en ook wat tijd winnen.

Kwaliteit van spraakherkenning
Dicteren met spraakherkenning is een serieuze optie geworden. Als je een goede, correct afgestelde microfoon gebruikt en vanaf het begin alle fouten van het programma corrigeert, kun je al vrij snel dicteren met relatief weinig fouten (tussen de 90%–98% correct) ^{1 2} . Dan kun je er daadwerkelijk tijd mee winnen en RSI voorkomen.

Hoe werkt spraakherkenningssoftware?
Spraakherkenningssoftware herkent de losse klankeenheden (fonemen) waarmee wij woorden vormen. Aan de hand van statistische modellen en kansberekeningen raadt het programma welke reeks fonemen je uitspreekt en welke woorden uit het lexicon je daaruit waarschijnlijk wilt vormen. Hierbij is de context van meerdere fonemen en woorden samen in een bepaalde volgorde heel belangrijke informatie om de kansberekeningen te laten slagen. Volledige zinnen worden daarom ook het beste herkend.

Spraakprofiel
Een programma voor spraakherkenning leert je stem, uitspraak en woordkeuze steeds beter kennen. Dit gebeurt naarmate je de software langer gebruikt, herkenningsfouten corrigeert en voor het programma onbekende woorden toevoegt. Hierbij worden in feite het akoestische spraakmodel, het lexicon en de daarmee verweven statistische modellen verfijnd voor jouw manier van dicteren. Voor elke combinatie van gebruiker, microfoon en dicteertaal is dus een ander spraakprofiel nodig.

Dragon NaturallySpeaking (Windows) kan je documenten ook analyseren op schrijfstijl en voor het programma nog onbekende (vak)termen. Dit kan veel herkenningsfouten schelen.

Een goede microfoon
Een goede, ruisonderdrukkende (noise-cancelling) microfoon is een vereiste om productief met spraakherkenning te kunnen werken ². Een headset is waarschijnlijk de beste keuze, aangezien de microfoon liefst altijd in dezelfde positie moet staan, met dezelfde afstand tot de mond. Een model met een lange, ruim verstelbare microfoonsteel heeft de voorkeur. Dit geeft de beste mogelijkheden om de microfoon goed voor de mond te plaatsen.

Bij een pakket voor spraakherkenning wordt soms een headset meegeleverd. Verwacht er geen wonderen van, maar over het algemeen werken ze prima in een stil kantoor. Bij twijfel kun je de ervaringen van anderen nalezen op het internet.

Alleen al voor het draagcomfort loont het om zelf op zoek te gaan naar een goede headset, want niets is zo frustrerend als een headset die klemt of steeds afglijdt.

Een headset heeft altijd de voorkeur, maar een goede tafelmicrofoon kan ook werken. Het is dan belangrijk om altijd dezelfde afstand en hoek tussen mond en microfoon aan te nemen. Kies voor een ruisonderdrukkend model, dat alleen geluid oppikt van recht voor de microfoon.

In de vertaalpraktijk
Afhankelijk van hoe je spraakherkenning gebruikt en wat je typesnelheid is, kan spraakherkenning je zeker tijd opleveren. Een ruwe eerste vertaling staat sneller op het scherm, een brondocument is zo overgenomen voor efficiënt vertalen in een CAT-tool en die tien niet al te formele e-mails zijn ook zo geschreven. Handig is ook dat lange woorden met een onmogelijke spelling meteen correct worden overgenomen.

Hoewel je de computer ook grotendeels met de stem kunt aansturen, is dit niet bijzonder handig. Als je (tijdelijk) niet goed met toetsenbord en muis kunt werken is het zeker een uitkomst, maar efficiënter is een combinatie van dicteren, toetscombinaties gebruiken, muizen en kleine aanpassingen gewoon typen.

Even wennen
Werken met spraakherkenning is ook wennen. Omdat de herkenning het beste is bij volledige zinnen, zul je waarschijnlijk wat langer nadenken voordat je wat opschrijft. Dat is wat minder spontaan, maar het kan je ook dwingen om beter na te denken. Het ligt aan je manier van werken of je dit als storend ervaart. In het begin is het misschien ook vreemd om alle leestekens te dicteren, maar dat went snel.

Onhandig bij meerdere talen in één document
Voor elke taal waarin je wilt dicteren is een apart gebruikersprofiel nodig, met een eigen lexicon en akoestisch model voor die taal. Je kunt in twee talen dicteren in hetzelfde document, maar dan moet je steeds wisselen van profiel. Even een anderstalige term of uitdrukking dicteren is dus niet zo gemakkelijk.

Brondocumenten overnemen
Als je een brondocument aangeleverd krijgt in een (obscuur) alleen-lezen bestandsformaat, kost het veel tijd om het over te typen voor gebruik in een vertaaltool. Door het brondocument redelijk monotoon en met duidelijke articulatie voor te lezen aan de spraakherkenningssoftware, heb je de tekst, afgezien van opmaak, toch in een mum van tijd in een bewerkbare vorm.

Ook voor het overnemen van brondocumenten op papier kan spraakherkenning handig zijn, maar bij een gedrukte tekst is OCR (optical character recognition) meestal sneller. Een OCR-programma zet de drukletters die aanwezig zijn in een gescand document om in bewerkbare tekst. Handgeschreven tekst of een onduidelijke afdruk kan een OCR-programma echter niet lezen, en dan is spraakherkenning de snelste manier om een brondocument van papier over te nemen.

Back-up
Het is erg verstandig om regelmatig je gebruikersprofielen te exporteren, om ze te bewaren op een back-up-schijf. Het zijn grote bestanden, maar als je jarenlang geïnvesteerd hebt in het trainen van het programma en het bijwerken van het lexicon, is het niet prettig als je na een computercrash of verandering van computer opnieuw mag beginnen.

Geschikt voor mijn besturingssysteem?
 
Windows
De versies ‘Premium’ en ‘Professional’ van de Nederlandse Dragon NaturallySpeaking ondersteunen Nederlands, Engels, Frans en Duits. De ‘Home’- en ‘Basics’- versies ondersteunen alleen Nederlands. Voor andere talen, zoals Spaans of Italiaans, ben je aangewezen op versies van het programma zonder ondersteuning van de Nederlandse taal. In sommige gevallen is het echter mogelijk om losse versies in verschillende talen te combineren. Zie hiervoor deze hulppagina op de Nuance-website.

Voor de talen Engels, Frans, Spaans, Duits, Japans, vereenvoudigd Chinees en traditioneel Chinees heeft Windows 7 ingebouwde spraakherkenning. Deze is heel redelijk, maar eigenlijk niet goed genoeg als taal je vak is ⁴.

Mac OS X
Voor de Mac is er op dit moment in de meeste talen geen programma voor spraakherkenning. Vooralsnog zijn er alleen een Engelse en een Franse Dragon Dictate. Dit is een afgeslankte Mac-versie van ‘Dragon NaturallySpeaking’.

Als alternatief kun je Windows op je Mac installeren als virtueel besturingssysteem dat je tegelijk met OS X kunt draaien. Hierin kun je vervolgens Dragon NaturallySpeaking en elk ander Windows-programma gebruiken. Een virtuele Windows-installatie werkt precies hetzelfde als een normale installatie, alleen is Windows nu in zijn geheel zichtbaar als een apart programmavenster op je Mac. De virtualisatiesoftware maakt een vloeiende uitwisseling van randapparatuur, klembord (geheugen van wat je knipt en plakt) en bestanden tussen beide besturingssystemen mogelijk.

Je kunt kiezen uit drie virtualisatieprogramma’s om Windows virtueel te installeren op een Mac: Parallels, VMware en het gratis programma Virtual Box. Met name de eerste twee maken het erg gemakkelijk om Windows te installeren op je Mac.

Linux
Voor Linux geldt ook dat je Dragon NaturallySpeaking voor Windows kunt draaien binnen een virtuele Windows-installatie. Het gratis virtualisatiepakket Virtual Box is hiervoor een goede keuze.

Systeemeisen
Spraakherkenningssoftware, zeker in combinatie met openstaande CAT-tools en andere software, vraagt aardig wat van de computer. Kijk voor aanschaf of je computer met enige marge voldoet aan de aanbevolen systeemeisen.

Noten
1. Diskidee test van Dragon NaturallySpeaking 11
2. TopTenREVIEWS Dragon NaturallySpeaking 11 review
3. Macworld buying guide: Microphones for speech recognition
4. ars technica - Win 7’s built-in speech recognition: a review

Bronnen
http://www.howstuffworks.com/gadgets/high-tech-gadgets/speech-recognition.htm
http://www.codeguru.com/cpp/g-m/multimedia/audio/article.php/c12363/How-Speech-Recognition-Works.htm
http://www.pcworld.com/article/16276/how_it_works_speech_recognition.html
http://www.explainthatstuff.com/voicerecognition.html
http://www.diskidee.be/2011/02/08/een-praatje-met-een-draak/18618/
http://www.proz.com/translation-articles/articles/1178/1/Using-Dragon-Naturally-Speaking-in-translations
http://www.catherinetranslates.com/talk-dont-type-translating-via-dragon-dictate-and-dragon-naturally-speaking/
http://arstechnica.com/microsoft/reviews/2010/05/win–7s-built-in-speech-recognition-a-review.ars/

Effectief lezen op het web

Door Cas Jamin

Gedurende de dag komen we allerlei interessante artikelen, video's en audiofragmenten op het web tegen. De links vliegen je als het ware om de oren op sociale media, in artikelen en blogposts en in vele zoekresultaten. Met slimme keuzes en een paar handige, digitale hulpmiddelen haal je meer uit die overvloed aan informatie en bovendien met minder stress en met behoud van aandacht.

Keuzes maken 
Het enorme aanbod aan nieuwe informatie maakt het noodzakelijk om keuzes te maken. Niet alleen keuzes over wie en welke websites je volgt, en welke publicaties je leest, maar ook afwegingen over je leesstrategie en hoe je je leestijd wilt afbakenen.

Of misschien maak je geen bewuste keuzes. Dan kan het zomaar gebeuren dat je veel tijd besteedt aan het oppervlakkig lezen van korte stukjes van uiteenlopende bronnen. Dat hoeft natuurlijk geen probleem te zijn, maar zonder het maken van een bewuste selectie kan het grote informatieaanbod in combinatie met beperkte tijd ook leiden tot keuzestress^{1 2 3}.

Al helemaal wanneer je gedurende de dag veel gebruikmaakt van notificaties van smartphone, e-mail en sociale media. Uiteindelijk consumeer je alleen nog reactief informatie en heb je het gevoel achter de feiten aan te lopen.

Het is het overwegen waard een gerichtere aanpak te hanteren met meer diepgang en focus als resultaat.

Digitale hulpmiddelen
Gelukkig zijn er verschillende digitale hulpmiddelen om je te helpen meer te focussen en je leestijd te concentreren.

Webfeeds
De vorige keer schreef ik over webfeeds: een gemakkelijke manier om op een centrale plaats uit het nieuwe aanbod van je favoriete websites te kunnen selecteren.

Door het duidelijke totaaloverzicht van een feedreader kun je gemakkelijk een weloverwogen selectie maken. In de feedreader is bijvoorbeeld duidelijk te zien hoeveel ongelezen artikelen er beschikbaar zijn en bij welke bronnen die horen. Als je merkt dat je met de huidige webfeedabonnementen te veel keuzes op je bordje hebt, of te veel irrelevant nieuws ziet, kun je snel bronnen schrappen of filters instellen om bepaalde onderwerpen te weren.

Steeds meer feedreaders kunnen lange artikelen die je later wilt lezen ook doorsturen naar een lees-later-dienst, een soort persoonlijke online leeslijst.

Lees-later-diensten
Ook een lees-later-dienst is een goed goed hulpmiddel om tijd te besparen. Lees-later-diensten zoals Read It later, Instapaper en Readability helpen je om online artikelen te bewaren voor een beter moment. Dit wordt ook wel 'time shifted reading’^{4 5} genoemd.

Door het gebruik van een lees-later-dienst kun je veel effectiever omgaan met je tijd en aandacht. Als je weet dat je later zeker de kans hebt om terug te komen op een interessant artikel, bijvoorbeeld omdat je dat gepland hebt, voel je niet de druk om alles te onderbreken en het maar weer direct (vluchtig) te lezen.

Met de applicaties voor tablets en smartphones kun je de bewaarde artikelen ook in de trein, in de wachtkamer of thuis op de bank lezen, net zoals je met een boek of tijdschrift zou doen.

Bewaarde artikelen worden desgewenst getoond in een rustige leesweergave, in een lettertype en kleurstelling naar keuze. Dit kan zowel met de webinterface, als met de applicaties voor tablet of smartphone.

Met Read It Later is het ook mogelijk om hyperlinks naar video's, podcasts of afbeeldingen op te slaan. Bij de andere diensten is dit op het moment van schrijven nog niet mogelijk.

Browseruitbreidingen voor prettig lezen 
Wil je de rustige leesweergave van lees-later-diensten ook voor artikelen die je niet opslaat, maar direct leest in je webbrowser? Dan zijn er een aantal browseruitbreidingen beschikbaar die deze functionaliteit bieden, zoals iReader, Evernote Clearly en Readability.

Bronnen 
[1] Wijnberg, R.W. (2009). Waarom meer keuze tot minder keuzevrijheid leidt, Nietzsche en Kant lezen de Krant (pp. 31-34). ISBN 978 90 234 4086 4.
[2] Schwartz, B.S. (2004). The paradox of Choice. ISBN 978 00 600 0568 9.
[3] Schwartz, B.S. (TED, 2005), On the Paradox of choice.
[4] Read It Later Blog (2011) - Is mobile affecting when we read?
[5] Gregory Cohen (meetcontent, march 2012) Planning for time-shifted reading.
NPR public radio (2008) - Think You're Multitasking? Think again.
MacSparky, David Sparks (2008) - Mail notification Liberation