Spreek je moerstaal

Door Daan Bronkhorst

De Dag van de Moedertaal is nog maar dertien jaar oud en veel status heeft-ie niet. Als eerbetoon aan dit ondergeschoven VN-kind belicht Daan Bronkhorst in dit artikel wat moedertaal verbindt met mensenrechten.

21 februari, Dag van de Moedertaal

Deze nogal onbekende VN-dag werd voor het eerst gevierd in 2000. Het initiatief kwam uit Bangladesh. Daar wordt elk jaar op deze dag stilgestaan bij de demonstratie van 21 februari 1952 tegen het verbod van de (toenmalig Pakistaanse) regering op het spreken van Bengaals. Enkele demonstranten kwamen daarbij om. Na een langdurige lobby van Bangladesh beloonden de Verenigde Naties hun inspanningen door taalrechten en taalerfgoed een symbolische dag toe te kennen.

Wat is een taal?

Een dialect met een leger en een vloot, volgens een gevleugelde uitspraak. Een taal is niet zo makkelijk af te bakenen. Volgens het standaardwerk voor talen Etnologue telt de wereld op dit moment 6912 talen. Die zijn niet gelijkelijk over de wereld verdeeld. Nieuw-Guinea heeft met 820 verschillende talen het record per vierkante kilometer. Voor taalkundigen is het een paradijs. Maar de diversiteit grijpt ook diep op het menselijk leven in.

Taal als mensenrecht

Iedereen kan in een situatie komen waarin de eigen taal niet aansluit bij de taal die om je heen de dienst uitmaakt, zoals op een buitenlandse reis. Etnische minderheden stuiten nog veel vaker op dat probleem, bijvoorbeeld bij arrestaties, voor een rechtbank en op het gemeentehuis. In mensenrechtenverdragen is daarom veel vastgelegd over taal. Een overheid mag jou niet verbieden je eigen taal te spreken. Ouders mogen kinderen in een taal naar keuze opvoeden. Wie met justitie in aanraking komt, heeft recht op bijstand in een begrijpelijke taal. Taal is ook een cultureel recht, onderdeel van een identiteit.

Taalbeleid

Dat verschilt sterk van land tot land. België heeft drie officiële talen en veel taalstrijd; Spanje spreekt Spaans, maar drie andere talen hebben een officiële status en de taalstrijd is er fel. Zwitserland heeft vier talen, afgegrensd per kanton, en geen taalstrijd. India, met 1400 talen, ken geen officiële hoofdtaal, wel hebben Hindi en Engels een aparte status in overheidscommunicatie. Ronduit discriminerend was het beleid in Turkije, waar onderwijs of radio in het Koerdisch verboden was. Dat verbod is onder grote internationale druk opgeheven. Ooit verbood Spanje het Baskisch, België het Nederlands, Russisch het Fins, Japan het Koreaans – al die taalverboden zijn gesneuveld. In Zuid-Afrika ontstonden de hevigste anti-apartheidsrellen, die van Soweto in 1976, toen de overheid het Afrikaans als verplichte schooltaal wilde invoeren.

Vertalen

De bespreking van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, in 1948, gaf een mooi voorbeeld van vertaalproblemen. Frankrijk stelde voor: een mens mag nooit merchandise worden. De Engelse tolk nam dat woord letterlijk over. Die stelling vond de meerderheid van landen al te kras en het voorstel werd verworpen. Maar de Fransen bedoelden ‘gebruiksgoed’en niet het Engelse ‘koopwaar’.

Letterlijk vertalen is nooit helemaal mogelijk. In veel talen bestond bijvoorbeeld het woord ‘mensenrechten’ niet. Die talen moeten zo’n woord nieuw munten, zoals het Chinees en het Arabisch deden. En dat betekent dat het woord óf een net iets andere betekenisveld heeft, óf lange tijd een vreemde eend in de bijt zal blijven. Omgekeerd, wij hebben geen vertaling voor het Afrikaanse ubuntu (zoiets als gemeenschapszin) of het Chinese ren (min of meer: medemenselijkheid).

Hebben talen een recht op leven?

‘Met elke olifant sterft een woordenboek’, luidt een gezegde. Maar taal hoeft niet als bedreigde diersoort beschermd te worden. Als de laatste olifant sterft, komt die soort nooit meer terug, terwijl een dode taal makkelijk weer tot leven gewekt kan worden. Taal verbieden is een aanslag op de identiteit,maar taal verliezen is minder erg, je krijgt er gewoon een andere identiteit bij. Vijftig jaar geleden had niemand voorzien hoe Nederlandse jongeren nu opgroeien met het Engels van muziek, internet en televisie en met het Marokkaans en Surinaams van de straattaal. Engels wordt binnen afzienbare tijd waarschijnlijk de voertaal op onze universiteiten.

Dit artikel is met goedkeuring van de auteur overgenomen uit Wordt Vervolgd, editie februari 2013. Wordt Vervolgd is het maandblad van Amnesty International Nederland en wordt verspreid onder de leden van de organisatie.

Interessante links:
Internationale dag van de Moedertaal
Internationale Moedertaaldag volgens Wikipedia
Universele Verklaring van de Rechten van de Mens in alle talen

Een taal leren met DuoLingo

Door Mariëlle van Benthum

Via www.duolingo.com leer je gratis een vreemde taal. Op deze manier leren studenten een vreemde taal en krijgen internetbezoekers toegang tot steeds meer informatie in een taal die ze beheersen. Een videofilm op de website legt uit dat 1 miljoen studenten bij DuoLingo in 80 uur alle inhoud van Wikipedia kunnen vertalen.

Via DuoLingo kun je kiezen uit de talen Frans, Duits en Spaans. Je krijgt instructies om woorden te leren. En je brengt de geleerde stof in de praktijk bij het vertalen van woorden en zinnen uit het Engels naar de taal die je wilt leren en omgekeerd. Zo vertaal je ook nog een deel van de content van Internet en maak je deze beschikbaar voor anderstaligen.

Als je bij het vertalen een zin krijgt voorgeschoteld waarvan je nog niet alle woorden kent, kun je met de muisaanwijzer de vertaling van het desbetreffende woord opvragen. Je kunt ook vertalingen van anderen beoordelen. Zo worden minder gangbare variaties er vanzelf wel uit gefilterd.

Categorieën

De lessen zijn verdeeld in categorieën, zoals basis, kleding en eten. Per les zie je een tabblad met in het Engels de uitleg van de grammatica en een tabblad met veelgestelde vragen. Daar heb je ook de gelegenheid zelf een vraag te stellen.

Visueel en auditief leren 

In het lesplan zie je vier foto's van een jongen. Daarbij staat 'el niño' en de Engelse vertaling 'the boy'. Erg overzichtelijk en ook handig voor degenen die een visueel geheugen hebben. Als je op een pictogram met een luidspreker klikt, hoor je de uitspraak. Maar je kunt niet alleen naar de woorden luisteren, je kunt ook je eigen uitspraak laten beoordelen.

Instructies en oefeningen

Elke unit bevat zowel instructies als vertaaloefeningen. Want DuoLingo is behalve onderwijsprogramma ook een programma waarmee via crowdsourcing een deel van internet wordt vertaald.

Bij de vertaaloefeningen is DuoLingo nog weinig flexibel. Alleen vertalingen die het programma al kent worden als correct beschouwd. Zo moet het Spaanse ‘ella come’ worden vertaald als ‘she eats’. De vertaling ‘She is eating’ wordt niet geaccepteerd.

Muis niet nodig 

Een pluspunt van DuoLingo vind ik dat je niet per se hoeft te muizen. Je kunt typen en navigeren via het toetsenbord.

Niveaus 

DuoLingo houdt je score bij. Als je een niveau hebt voltooid, kun je verder naar een hoger niveau. Je kunt geen niveaus overslaan. Denk je dat een niveau te gemakkelijk voor je is, bewijs dat dan maar eerst.

Bij taalcursussen haken studenten soms af omdat het niveau van de cursus niet aansluit op hun vaardigheden. De cursusinhoud kan te gemakkelijk of juist te moeilijk zijn. Daarom biedt Duolingo een test aan waarmee je kunt bewijzen dat je de stof in de huidige les beheerst. De punten voor de desbetreffende les worden dan toegekend en zo kun je verder met moeilijker werk.

Social media 

Je kunt je resultaten snel delen via Twitter of Facebook. En je mag ook vrienden uitnodigen om zo van alles met je netwerk te delen.

Conclusie 

DuoLingo is een leuke manier om een taal te leren en zinnen te vertalen voor zodat de content op Internet ook toegankelijk wordt voor anderstaligen. DuoLingo laat je oefenen met vertalen naar de doeltaal en de brontaal, en maakt daarbij gebruik van letters, afbeeldingen en uitspraak. De site is erg gevarieerd, leuk en doeltreffend opgebouwd. Nu maar wachten tot DuoLingo ook Nederlands aanbiedt, en Chinees en al die andere talen die we nog graag willen leren en die nu nog ontbreken.


Bron:
www.duolingo.nl

De talenreis: Het Sanskriet

Door Sigrid Lensink-Damen

Yoga, karma en ayurveda zijn woorden uit het Sanskriet die we nog dagelijks gebruiken. Het Sanskriet was de lingua franca van India en betekent ‘gezuiverd, volmaakt’. William Jones, India-kenner, zei over het Sanskriet: “...een prachtige structuur, volmaakter nog dan het Grieks, rijker nog dan het Latijn en geraffineerder dan elk van beide.”

Cultuurtaal
Net als het Latijn is het Sanskriet een cultuurtaal. Dit wil zeggen dat het Sanskriet voornamelijk voor literaire en religieuze teksten werd gebruikt en voor moderne begrippen wat kunstmatig aan doet. Het Sanskriet werd net als het Latijn door de elite gesproken. Het Sanskriet was de lingua franca van India, zoals het Latijn de lingua franca van West-Europa was.

Naast de cultuurtaal Sanskriet, die voornamelijk door de hoogste kasten en Brahmanen werd gebezigd, spraken Indiërs van lagere kasten ‘prâkrits’, de gewone talen van het volk. De Prâkrits ontwikkelden zich snel en zeer verschillend, en leidden tot de grote taaldiversiteit in India.

Invloed
Velen zien het Sanskriet als dé moedertaal van alle talen, omdat er in iedere taal invloeden van het Sanskriet te vinden zijn. De talen van India, met name het Hindi, het Urdu, het Bengaals, het Marathi, het Kasjmiri, het Punjabi en het Nepalees, zijn in ieder geval sterk beïnvloed door het Sanskriet. De oudste teksten die in het Sanskriet zijn geschreven, dateren van 1500 voor Christus. Voor taalkundigen een onmisbare bron voor de reconstructie van het Indo-Europees, waartoe ook het Sanskriet behoort.

Enige voltooide grammatica ter wereld
De grammatica van het Sanskriet is opgetekend door Pāṇini, een Sanskrietgeleerde, die waarschijnlijk leefde in de 6e of 5e eeuw voor Christus. Zijn belangrijkste werk is de ‘Aṣṭādhyāyī’ (de Acht Boeken), die samen de uitvoerige spraakkunst van het Sanskriet bevatten. Pāṇini nam zijn taak zo serieus, dat het Sanskriet nu de enige taal ter wereld is, waarvan de grammatica als ‘af’ wordt beschouwd.

Een pikant detail in dit verhaal is dat er twijfel bestaat of Pāṇini al kon lezen en schrijven. Onderzoekers denken dat hij óf het Brahmi-schrift kende dat net in de 6e eeuw opkwam (dus dat hij wél kon lezen en schrijven), óf dat hij samenwerkte met studenten die grote delen van de grammatica voor hem onthielden. Hoe de kennis uit de hoofden van de studenten dan op schrift is gekomen, vermeldt de historie niet...

Levende taal
Het Sanskriet lijkt misschien uitsluitend geschikt te zijn voor verheven literaire, religieuze, filosofische en wetenschappelijke teksten, maar het is tegenwoordig nog steeds een van de 22 officiële talen in India. In 1961 werd het Sanskriet nog door 194.400 mensen gesproken, in 1981 door slechts 6100 mensen. Vanwege het belang van en belangstelling voor de taal zijn er diverse programma’s om dit aantal weer op te krikken.

De volgende keer bespreek ik de belangrijkste taalfamilies in Zuid-Azië en Zuidoost-Azië: de Dravidische en Austro-Aziatische taalfamilies.

Bronnen:
Wikipedia over het Sanskriet
De Grote Taalatlas
Wikipedia over Panini
Sanskriet
Sanskriet volgens Ars Floreat

Inspiratie voor permanente educatie nodig?

Door Mariëtte van Drunen

Op de website van de Taalunie staan heel veel interessante bronnen voor vertalers, van een link naar de online versie van de Woordenlijst Nederlandse Taal (beter bekend als Het Groene Boekje) tot informatie over vertaalateliers, taal- en spraaktechnologie, taaladvies en tijdschriften over taal. Maar behalve de informatie die u ter plekke kunt lezen, bevat de site ook twee zeer interessante agenda’s bomvol verwijzingen naar evenementen over taal, terminologie en vertalen.

Ten eerste is er de algemene agenda, die bericht over evenementen over taal, vertalen, Nederlandse les en literatuur. Deze vindt u op http://taalunieversum.org/agenda/.
Daarnaast is er echter ook een speciale agenda met congressen en workshops over terminologie, terminologiebeheer, terminologisch onderwijs en vertalen. Hier vindt u bijvoorbeeld aankondigingen van het congres Localization World in Spanje, de Third International Conference on Translation and Interpretation Studies “Translation is the Language of Europe” in Litouwen, en de International Legal Translation Conference in Portugal. Deze agenda is te vinden via http://taalunieversum.org/agenda/terminologie/.

Er staan nog meer agenda’s op de site van de Nederlandse Taalunie, maar de twee bovengenoemde zijn het interessantst voor vertalers. Daarnaast heeft Vertalersnieuws nu ook een eigen agenda met evenementen over taal en vertalen. Deze vindt u op de website van de blog onder het kopje Agenda.

Een nieuw jasje en nu ook een agenda

Door Mariëtte van Drunen


Een nieuwe redactie, nieuwe ideeën: tijd voor een nieuw jasje voor Vertalersnieuws. En dat niet alleen: we hebben nu ook een aparte agenda met workshops en evenementen over taal, vertalen en aanverwante interessante onderwerpen. Op http://vertalersnieuws.blogspot.com/ ziet u hoe onze nieuwe blog eruit ziet.

De vernieuwde blog is overzichtelijker, fris en hopelijk nog interessanter dankzij de nieuwe agenda. De agenda is een beknopt overzicht en bevat niet alleen links naar de site van elk evenement, maar –als er een is- ook een link naar het bijbehorende artikel op Vertalersnieuws.

Uw inbreng is welkom

Weet u een interessant evenement voor de agenda van Vertalersnieuws of voor de nieuwsbrief zelf? Stuur de informatie of uw artikel dan s.v.p. per e-mail naar redactrice Mariëtte van Drunen via taal@mvdtranslations.nl. Zo bereikt u heel veel vertalers, tolken en ondertitelaars in één keer.

De Wereld Van De Nederlandse Taal

Door Mariëlle van Benthum

Ter gelegenheid van de dertigste verjaardag van De Nederlandse Taalunie is de website ‘De Wereld Van De Nederlandse Taal’ (DWVDNT) gelanceerd. Hier vindt u allerlei wetenswaardigheden over verschillende aspecten van onze taal. Zo leest u dat filosoof Goropius Becanus in 1519 beweerde dat Adam en Eva Nederlands spraken in het paradijs. En dat Nederlands tot de tien meest gebruikte talen behoort op websites en in e-mailberichten en tweets. Bijzonder als je bedenkt dat er wereldwijd wel 6000 talen bestaan.

Bron: http://dwvdnt.org

Publiekssymposium 'Een hoofd vol taal; Over meertaligheid'

Door Dieuwke van der Veen

Wat gebeurt er in onze hersenen als we een nieuwe taal leren? Is het goed om zo jong mogelijk een nieuwe taal te leren of juist niet? Hoe kan het dat de Britse autist Christopher Taylor niet bijzonder intelligent is maar wel twintig talen kent? En dat we al na zeven minuten heel veel informatie over een nieuwe taal hebben opgepikt? Hoe meet je taalvaardigheid?

Dat soort vragen wordt behandeld tijdens het publiekssymposium van het Leiden University Centre for Linguistics (LUCL) op zaterdag 27 november. Sprekers zijn o.a. Professor Sieneke Goorhuis-Brouwer, Professor Marianne Gullberg en Professor Jan Hulstijn.

Helaas is er maar beperkt plaats in de conferentiezaal en zijn momenteel alle plaatsen geboekt. Meld u dus snel aan als u op de reservelijst wilt komen te staan.

Voor meer informatie en registratie: aankondiging symposium
Bron: Universiteit Leiden

Twitterologie of de kunst van het twitteren

Nee, ik zal niet stelen zonder bronvermelding, maar deze titel van Cora Bastiaansen was zo pakkend dat ik hem wel erg aanlokkelijk vond voor op mijn eigen blog. Eerder deze maand kreeg ik een berichtje van Cora Bastiaansen en besloot ik naar aanleiding daarvan haar blog eens te gaan lezen, en gelukkig maar!

Cora's blog Squiggles bevat erg leuke stukjes over van alles rondom taal, vertalen en wat je als vertaler zoal kunt tegenkomen, zo ook over Twitterologie of de kunst van het twitteren. Zelf had ik wel eens iets over twitteren gelezen, maar had ik verder geen idee wat ik ermee zou kunnen. Na het lezen van Cora's blog heb ik nu ontzettend veel zin om dat eens echt uit te gaan zoeken.

Behalve haar eigen artikelen heeft Cora ook een interessant lijstje met blogs over taal en vertalen (waaronder ook Vertalersnieuws!). Kortom: ga vooral zelf eens lekker neuzen, je neus wordt er blij van ;-)

Auteur: Mariëtte van Drunen

transubstantiation: een blog met een ruime blik op vertaling

Houdt u zich naast de praktische aspecten van ons vak ook graag bezig met algemener bespiegelingen over vertalen en taal? Dan is de blog transubstantiation misschien iets voor u.

Op transubstantiation verschijnt niet alleen nieuws over zaken als het nog te verschijnen Google Translation Center, maar theoretischer stukjes en opmerkelijke wetenswaardigheden in categorieën met de veelzeggende namen "Language Quirks", "Translation Oddities", "Translation Practice" en "Translation theory".

Onder de naam Translation Oddities schrijft transubstantiation bijvoorbeeld over de krachtige invloed van minderheden op een taal, maar vraagt hij? zij? (wie is toch die mysterieuze auteur?) zich ook heel andere dingen af, zoals wat te doen met woorden die maar tijdelijk in zwang zijn en hoe verschillende talen verschillende smaken hebben.


Waar te vinden: http://transubstantiation.wordpress.com/